Prvi mart 1992. godine jedan je od najvažnijih datuma u savremenoj istoriji Bosne i Hercegovine. Tog dana građani su se na referendumu izjasnili o budućnosti države, birajući između ostanka u tadašnjoj SFRJ ili samostalnog puta. Rezultat je označio početak nove epohe – ali i otvorio duboke političke i društvene podjele koje su prisutne i danas.
Ne treba smetnuti sa uma da je nakon referenduma te 1992. godine započeo brutalni i surovi rat na području BiH.
Put ka referendumu
Krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka dolazi do raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Nakon što su Slovenija i Hrvatska proglasile nezavisnost 1991. godine, pitanje statusa Bosne i Hercegovine postalo je centralno političko pitanje u zemlji.
Višestranački izbori 1990. godine doveli su na vlast nacionalne stranke tri konstitutivna naroda. Kako su tenzije u regionu rasle, tako je rasla i neizvjesnost u BiH. Evropska zajednica je preporučila održavanje referenduma o nezavisnosti kao demokratski način odlučivanja.
Referendum je održan 29. februara i 1. marta 1992. godine. Prema zvaničnim rezultatima, na referendum je izašlo oko 64% građana s pravom glasa, a više od 99% izašlih glasalo je za suverenu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu, državu ravnopravnih građana i naroda.
Međunarodno priznanje i početak rata
Nakon referenduma, 6. aprila 1992. godine Evropska zajednica priznala je nezavisnost Bosne i Hercegovine, a ubrzo su to učinile i Sjedinjene Američke Države.
Ipak, proglašenje nezavisnosti nije donijelo stabilnost. Uslijedio je rat koji je trajao od 1992. do 1995. godine i ostavio duboke posljedice po društvo, ekonomiju i međunacionalne odnose. Mirovni sporazum potpisan je krajem 1995. godine u američkom gradu Daytonu, čime je uspostavljen današnji ustavno-pravni okvir države.
Kako danas narodi gledaju na 1. mart?
Tri decenije nakon referenduma, 1. mart ima različito značenje među narodima u Bosni i Hercegovini.
Za većinu Bošnjaka, 1. mart predstavlja istorijski trenutak u kojem je potvrđena državnost Bosne i Hercegovine. Ovaj datum se doživljava kao simbol suvereniteta, međunarodnog priznanja i kontinuiteta države.
U Federaciji BiH 1. mart se obilježava kao državni praznik, uz svečane akademije, polaganje cvijeća i podsjećanje na referendumsku odluku građana.
Među većinom Srba u Bosni i Hercegovini, posebno u entitetu Republika Srpska, 1. mart se ne doživljava kao praznik. Srpske političke strukture su 1992. godine pozvale na bojkot referenduma, smatrajući ga nelegitimnim jer, po njihovom tumačenju, nije postignut konsenzus sva tri naroda.
Zbog toga se u Republici Srpskoj 1. mart ne obilježava, a često se ističe da je referendum bio uvod u ratna dešavanja.
Hrvati u Bosni i Hercegovini uglavnom su 1992. godine podržali nezavisnost države. Ipak, današnji odnos prema 1. martu varira, u zavisnosti od političkog konteksta i aktuelnih pitanja položaja Hrvata u BiH.
Dok jedan dio hrvatskih političkih predstavnika ovaj datum smatra važnim istorijskim trenutkom, drugi naglašavaju potrebu za daljnjom ustavnom reformom i ravnopravnošću konstitutivnih naroda.
Datum koji i dalje oblikuje političku stvarnost
Prvi mart ostaje jedan od najvažnijih, ali i najosjetljivijih datuma u bosanskohercegovačkom kalendaru. On simbolizira pravo građana da odlučuju o svojoj budućnosti, ali i podsjeća na duboke političke razlike koje ni tri decenije kasnije nisu u potpunosti prevaziđene.
Dok jedni 1. mart vide kao temelj savremene države, drugi ga doživljavaju kao početak političkih podjela. Upravo u toj različitoj percepciji leži složenost bosanskohercegovačkog društva – zemlje čija je nezavisnost međunarodno priznata, ali čije unutrašnje usaglašavanje još uvijek ostaje izazov.
J. J.
