Ovih dana se navršava 148 godina od ratnoga sukoba i borbi oko Tuzle 1878 godine, poznate kao Bitka kod Tuzle (https://hr.wikipedia.org/wiki/Bitka kod Tuzle 1878.) koja se desila avgusta 1878. godine i predstavlja jedan od značajnijih, ali i najmanje istraženih događaja iz perioda austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine. Naime, dok su evropske sile na Berlinskom kongresu odlučivale o sudbini Bosne i Hercegovine, stanovnici tuzlanskog kraja su svoju budućnost branili u Bosni na način koji će umnogome i u naredom istorijskom periodu biti karateristika Tuzle i tuzlanskog kraja.
Za razliku od brojnih gradova u Bosni i Hercegovini koji su tokom ljeta 1878 godine zauzeti relativno brzo uz slab ili nikakav organizirani otpor, Tuzla je postala jedno od najznačajnijih uporišta otpora austrougarskoj okupaciji. Stanovnici Banja Luke i Sarajeva su takodje pružili snažan otpor, koji nije imo značajniji utjecaj na tok okupacije Bosne kao otpor u Tuzli i način kako je organiziran, ostao je zabilježen i u dokumentaciji habsburške monarhije kao jedna od bitaka koje su znatno poremetile planirani tok okupacije Bosne i Hercegovine.
Austrougarska je očekivala lagan prodor
Pod komandom generala Géze Szapáryja austrougarske jedinice krenule su prema unutrašnjosti Bosne uvjerene da će okupacija biti završena brzo i bez većih problema. Tok okupacije Tuzle je išao dolinom rijeke Spreče od Doboja ka Tuzli. Prema izvještajima komandanata Austrougarske vojske, podnešenih tada austrougarskom caru okupacija je išla očekivanim tokom ka Tuzli, kada je planirano da se Tuzla okupira do početka avgusta mjeseca 1878 godine.
Prvi izvještaji o usporavanju napredovanja Austrougarske vojske i otporu lokalnog stanovništva su bili nakon okupacije Gračanice jula mjeseca 1878 god. Izvještaji austrougarskih oficira su pokazali da će otpor na području Tuzle bio znatno snažniji nego što se očekivalo te je general Szaparyja je donio odluku o ubrzanom maršranju ka Tuzli, kako bi okupacija protekla prema planiranom toku. Ključnu ulogu u organizaciji odbrane imao je pljevaljski muftija Mehmed Nuruddin ef. Vehbi Šemsekadić, koji je svojim autoritetom i organizacijskim sposobnostima okupio dobrovoljce iz Tuzle i okolnih mjesta. Pod njegovim vodstvom pripremljena je odbrana grada koristeći prirodne prednosti brdovitog terena oko Bukinja, Husina, Moluha i obronaka Majevice.
Plane – mjesto koje je promijenilo tok događaja
Posebno mjesto u pripremama za odbranu Tuzle zauzima događaj od 6. augusta 1878. godine u naselju Plane. Prema lokalnim predanjima i historijskim zapisima, a i prema izvještaju Austrougarskom kralju nakon okupacije Bosne, mještani Plana srušili su drveni most preko Mramorskog potoka, (prostor današnje petlje kod Šićkog Broda). Time je usporeno napredovanje austrougarske vojske, koja je bila primorana da se privremeno zaustavi i logoruje na području Han Pirkovca, (prostor koji se nalazi danas između Šića i Donjeg Bistarca). To zadržavanje, iako vremenski ograničeno, omogućilo je braniocima Tuzle da dovrše organizaciju odbrane grada i rasporede svoje jedinice na dominantnim uzvišenjima oko Tuzle. Upravo zbog toga mnogi istraživači smatraju da je rušenje mosta, bitka u predjelu naselja Plane, predstavljalo jedan od ključnih trenutaka u pripremi odbrane grada. (Memoari Živka Crnogorčevića)
Potvrda u austrougarskim dokumentima
O ozbiljnosti otpora svjedoči i izvještaj generala Géze Szapáryja upućen austrougarskom caru nakon završetka okupacije Bosne i Hercegovine. U opširnom izvještaju, koji obuhvata više desetina stranica, detaljno su opisane borbe oko Tuzle, teškoće s kojima se austrougarska vojska suočila i neočekivano snažan otpor lokalnog stanovništva. Bitke u regionu Bukinja, Moluha, manjim dijelom Ravne Trešnje su pokazale snagu i volju stanovnika Tuzle, odlučnost u odbrani Bosne. Veliki gubitci u ljudstvu i tehnici prisilili su austrougrasku vojsku na povlačenje prema Gračanici, konsolidaciju stanja u vojsci i organiziranje okupacije Tuzle iz pravca Brčkog, Bijeljine i Doboja. Izvještaj se danas čuva u mađarskim vojnim arhivima i predstavlja jedan od najvažnijih primarnih izvora za proučavanje događaja iz augusta 1878. godine.U tim izvještajima (str 226-268), austrougarske jedinice pretrpjele su značajne gubitke u pokušaju zauzimanja Tuzle te su bile prisiljene na povlačenje i reorganizaciju svojih snaga prije novog pokušaja osvajanja grada. Time je Tuzla postala jedan od rijetkih gradova u Bosni koji je privremeno uspio odbiti napad znatno nadmoćnije vojske. (https://library.hungaricana.hu/en/view/MitKuKKriegsArch_1879/?pg=259&layout=s)
Sudbina naselja Plane
Među stanovnicima Plana sačuvalo se predanje da je nakon konačne okupacije uslijedila represija prema ovom naselju upravo zbog njegove uloge u organizaciji otpora. Prema poslednjem otomanskom popisu stanovništva 1851 godine u naselju Plane su živjele pordice Hodžić, Musić, Karić, Mešalić. Popisi stanovništa Austrougarske iz 1875, 1895 godine nalaze porodice Ćatić, Bećirović, Brkić, Bektić, Ćehajić, Džinić, koje su u naselje doselili iz područja Podrinja i zapadne Srbije u drugoj polovini 19 vijeka. Ovi podaci idu u prilog tvrdnji da se kompletno naselje Plane tokom okupacije Tuzle iselilo i da su kasniji dosljenici, muhadžiri iz Srbije naselili u napuštene kuće u naslju Plane kojih je prema skici Austrougraske armije bilo 28.
Na događaje iz 1878. godine osvrću se i memoari uglednog tuzlanskog trgovca Crnogorčevića, koji opisuje atmosferu u gradu neposredno prije i tokom okupacije.O ovim događajima pisao je i dr. Atif Hadžikadić, oslanjajući se na arhivsku građu i usmena predanja, posebno naglašavajući značaj borbi kod Plana i rušenja mosta preko Mramorskog potoka ( Atif Hadžikadić: Borba protiv okupacije Bosne i Hercegovine: bojevi oko Tuzle, str. 75-77). Ovakvi izvori predstavljaju dragocjen dokaz pomoću kojih se može načiniti rekonstrukcija ovih događaja koji još uvijek nažalost nisu dovoljno istraženi u historiografiji Bosne i Hercegovine.
Naslijeđe koje zaslužuje više pažnje
Bitka za Tuzlu nije bila samo vojni sukob. Ona predstavlja primjer organiziranog građanskog otpora, zajedništva i odlučnosti da se brani vlastiti grad bez obzira na vojnu nadmoć protivnika. Posebno je značajno što su u odbrani učestvovali ljudi različitih vjerskih i društvenih pripadnosti. Upravo ta tradicija zajedništva i multikonfesionalnosti ostala je jedno od prepoznatljivih obilježja Tuzle kroz kasniju istoriju. U izvještajima generala Szaparyja se bitka kod Tuzle opisuje kao bitka protiv organizirane Otomanske vojske iako se u izvještjima trgovca Crnogorčevića, dr. Hadžikadića i prema dostupnim istorijskim podacima govori o organiziranju lokalnog stanovništa i pomoći stanovnika okoline Kladnja i jedinice Pljevaljskog muftije koji je sa 200 vojnika, preuzeo komadu grada, podijelio oružje stanovnicima Tuzle i pruzeo organiziranje odbrane grada. Nema dokaza o učešću jedinica otomanske imperije u odbrani grada. Iako je Austro-Ugarska krajem septembra 1878. godine, nakon angažiranja znatno većih vojnih snaga, koje su prema Tuzli napredovale iz pravca Brčkog, Bijeljine i Doboja, konačno zauzela grad, avgustovski otpor ostao je duboko sačuvan u kolektivnom pamćenju današnjih stanovnika Plana, Bukinja i Moluha.
Značaj organiziranja odbrane Tuzle 1878 godine
Tuzla danas s pravom njeguje tradiciju i sjećanje na Husinsku bunu, antifašističku borbu u Drugom svjetskom ratu, oslobadjanje Tuzle 1943 i 1944 godine, industrijski poslijeratni razvoj, multietnički karakter grada, sjećnje na umjetnike stasale u Tuzli i odbranu Tuzle tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992 godine. Bitka za Tuzlu iz 1878. godine zaslužuje da zauzme jednako važno mjesto u istorijskom pamćenju grada. Ovaj događaj nije samo dio prošlosti. On predstavlja svjedočanstvo da je Tuzla i prije gotovo stoljeće i po bila grad koji je znao organizirati otpor, braniti svoje dostojanstvo i pokazati izuzetnu hrabrost pred znatno jačim protivnikom. Ova bitka je potvrda osobitosti Tuzle, multikonfesionalnosti stanovnika Tuzlanske okoline, spremnosti da se brani Bosna, nebrojeno puta dokazano u prethodnim istorijskim dogadjajima na području ove regije.
Prof. dr. sci. med. Harun Brkić
